“…Şehitlerimizin aziz hatıraları için ayağa kalkmanızı rica ederim. Binbaşı Abdurrahman Efendi, Mükellef Yüzbaşı Abdürrezak Efendi, Tabip Aron Efendi, Yüzbaşı Avram Efendi, Mükellef Yüzbaşı Anastas Efendi…”
Birinci Dünya Savaşı’nın dağdağalı günlerinde, Şişli’deki Fransız La Paix Hastanesi’nde, uzayıp giden bu listeyi okuyan kişi, Prof. Dr. Mahzar Osman…
215 kişinin adının yazılı olduğu şehitler listesinde 75 gayrimüslim tabibin adı geçiyor. Bu 75 tabibin 18’i Yahudi, 32’si Ermeni, 25’i ise Rum ve diğer Hıristiyanlar…
Çanakkale Muharebeleri’nde, Osmanlı Ordusu saflarında hayatlarını kaybedenlerden kimlikleri tespit edilebilen 105 gayrimüslim, vatan evladı var.
Bunlar arasında:
Hristo oğlu Andon (Tekirdağ),
Kostantin oğlu Aristo (Çanakkale),
Paskal oğlu Apostol (Edirne),
Tefekçiyan oğlu Arakil,
Salamon oğlu Aram,
Dimitri oğlu Arkir,
Avanis oğlu Agop,
Panayot oğlu Andon (Balıkesir),
Yorgi oğlu Andon (İstanbul) hemen göze çarpan isimler…
(Resimde, 1917 yılında, Türk askeri üniformasıyla görülen İstanbul Rumları’ndan Agapios Tomboulis…Üniforma içindeki gururu gözlerinden okunuyor.)
Gayrimüslim vatandaşlarımızdan Çanakkale’de hayatlarını kaybedenler ile ilgili pek çok örnek verilebilir.
Süryaniler’in tarih boyunca Mardin ili ve çevresinde yaşadıklarını biliyoruz. Birinci Dünya Savaşı başlangıcında, Mardin Midyat’ın Alagöz Köyü’nden 19 kişi askere alınmış. Savaş sonunda, bunlardan sadece 3’ü dönebilmiş. 16 kişi, cephede kendilerine verilen görevleri yaparken, vatan uğruna can vermişler.
Günümüzün tanınmış fotoğrafçılarından Ara Güler’in babası Dacat Güler, Çanakkale Muharebeleri’ne Eczacı Er olarak katılıp, yaralanan ve Gazi olarak dönen Ermenilerden…
Ara Güler, babasının 1960’ta vefatına kadar Çanakkale’de aldığı yarayla övündüğünü, zaman zaman çevresine “Ben bu ülke için savaştım, yaralandım. Sen ne yaptın?” diye sorduğunu anlatıyor.
Agop Elmaysan, 1880 Mekteb-i Sultani mezunuydu. 60 yaşında olmasına rağmen, Birinci Dünya Savaşı’na gönüllü olarak katıldı. Çanakkale’de yaralıları tedavi ettiği sırada, bir bombardımanda şehit oldu.
Rum Kleanti (Kalyoncu), Üsküdar’da seccadecilik yapıyordu. Zamanı gelince askere gitti. Çanakkale’de çarpışırken şehit düştü. Genç eşi Polikseni bir daha evlenmedi. Devletten aldığı ŞEHİT MAAŞI ile bebeğini büyüttü. Bu çocuk büyüdü, Niko adıyla Türk Ordusu’nda 6 yıl askerlik yaptı. Evlendi, bir oğlu oldu;
Adını Fedon koydu.
Günümüzde kulağında ayyıldızlı küpe olan Şarkıcı Fedon, işte bu Çanakkale şehidimizin torunudur.
Bir başka örnek…
Rum asıllı Yüzbaşı Sokrat İncesu, Çanakkale ve Süveyş Muharebeleri’ne katılmış. Başarılarından dolayı madalya ile ödüllendirilmiş.
Sokrat İncesu, savaşın bütün dramlarına tanık olmuş. Kirte’de yaralanmış. Sahra hastahanesine getirildiğinde, Kaymakam Ali Rıza Bey’in, “ vah yavrum, evlâdım Sokrat’ım. Seni de mi kaybettik?” sızlanmasını duyamamış, ancak aradan üç gün geçtikten sonra gözlerini açabilmiş.
Enver Paşa, Çanakkale cephesini ziyarete geldiğinde, Yüzbaşı Sokrat’ın yaralandığını duyduğunda, üzüntüsünü ve heyecanını gizleyemeyerek, “Eyvah, yoksa bizim Sokrat mı?” diyerek, hastahaneye ziyaretine koşmuştu.
Yüzbaşı Sokrat, 1964 yılında, “Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale- Arıburnu Hatıralarım” isimli kitabını yayınladı.
Aynı hatıralar , 2001 yılında, İstanbul’da, Arma Yayınevi tarafından yayınlanan “Çanakkale Hatıraları “ isimli kitabın 1 nci cildinde de yer aldı.
Yüzbaşı Sokrat, hatıralarının sonunda diyor ki:
"…Çanakkale, Gelibolu, Kanlısırt, Arıburnu, Kirte, Seddülbahir ve Birinci Dünya Savaşı’na sahne olan Çanakkale harp sahalarını gezmek ve binlerce isimsiz vatan şehidinin yattığı bu mübarek toprakları ziyaret ederek ruhlarına bir Fatiha okumak her Türk’ün bir vecibesi ve yurt vazifesi olmalıdır.”
Türk askeri denince, akla hemen “Mehmetçik” gelir.
Ama, unutmayalım:Mehmet ile omuz omuza çarpışmış, vatan şehidi gayrimüslim vatandaşlarımız da var.
Çok önemli bir noktayı da hatırlamamız gerekiyor.
Cephede bunlar olurken, cephe gerisi de farklı değildi !..
Son günlerde, Dr. Rıfkı Kamil Urga Çankırı Araştırmaları Merkezi’ne bir defter bağışlanmış.
Defter, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Çankırı Kâtibi Cemal Oğuz Bey’e ait…
Bu defterlerde yazılanları okuyunca anlıyoruz ki, 1 nci Dünya Savaşı içinde, Çankırı’da bulunan kadınlar bir araya gelerek, cephede savaşan askerlere giysi yardımı yapmışlar.
Yardım yapanların kimlikleri Cemal Oğuz Bey’e ait defterlere kaydedildikten sonra, toplanan yardımlar Ankara’da bulunan 5 nci Kolordu Komutanlığı’na verilmiş.
Yardımda bulunan, Çanakkale Muharebeleri ‘nde cephedeki askerlere çorap ve kazak gibi giysi gönderen 150 Çankırılı kadının 20’si Ermeni ve Rum…
Cemal Oğuz Bey’in defterinde isimleri yer alan Rum ve Ermeni kadınların bazıların adları şöyle:
"Rum Mahallesi’nden Kayserili Lazari, Kayserbey Mahallesi’nden Terzi Anastas’ın annesi Elenko, Andonoğlu Taklis’in eşi Sofi, Bülbül Andon’un eşi Fesligan, Kefserbey Mahallesi’nden İvan oğlu Bodrumus’un kızı Kiraki, Koca Yorgi’nin oğlu Yanko’nun eşi Teodora."
Yazılanlardan, Anadolu insanının Türk’ü, Rum’u ve Ermeni’si ile yokluk içinde nasıl bir araya gelebildiğini görüyoruz.
Bu belge, ortak vatan bilincinin en güzel örneğidir!..
Yazıya, “1915 Çanakkale Muharebeleri, dinsel anlamda bir çatışma alanı değildir” demekle ne demek istediğim herhalde şimdi daha iyi anlaşılmıştır.
Ancak, bugünden düne baktığımızda, bir konuyu da göz ardı etmemek gerekir:
Türk Milleti,
Birinci Dünya Savaşı sırasında ayrılıkçı Ermeni çetelerinin,
Kurtuluş Savaşı sırasında,
Yunanlılarla işbirliği yapan bazı ayrılıkçı Rumların,
Özellikle Fransızlarla işbirliği yapan ayrılıkçı Ermenilerin,
İngilizlerle işbirliği yapan bazı etnik unsurların yaptıklarını da unutmamıştır.
Ahmet Akyol
1 Mart 2007
Son Düzenleme: 14 Mart 2010
SON HABER
“ Çanakkale’nin Gelibolu Yarımadası'ndaki 57'nci Alay Sembolik Şehitliği'nde, 18 yıldır duran ve milyonlarca kişi tarafından ziyaret edilen Rum asıllı Tabip Yüzbaşı Dimitroyati' nin mezar taşı, Çanakkale Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun aldığı karar uyarınca kaldırıldı.
Çanakkale'de değil, Sarıkamış’ta şehit düştüğü gerekçesiyle kaldırılan Dimitroyati' nin mezar taşının yerine başka bir şehit erin mezar taşı konuldu.
Tarihi kaynaklarda, Dimitroyati'nin Çanakkale'de değil, Sarıkamış'ta şehit düştüğünün belirlenmesi nedeniyle bu kararın alındığı söylendi.
Gelibolu Yarımadası'nda yıllardır alan kılavuzu olarak görev yapan Emel Akbay, şunları söyledi:
“Geçmişte, Türk şehitliğinin içinde bir Rum'un mezarı bulunduğu yönünde eleştiriler yapılmıştı. Önce, mezar taşının bu yüzden kaldırıldığını düşündüm. Oysa ki; Dimitroyati'nin Türk askerleri ile koyun koyuna yatmak için vasiyetinin bulunduğunu biliyordum. Yüzbaşı Dimitroyati'nin ‘Aynı amaçla nasıl birlikte savaşıyorsak, sizlerle gömülmek isterim’ şeklinde sözleri varmış. Şimdi böyle bir insanın sırf Rum olduğu için böyle bir muameleye maruz kalması çok acı olurdu. Ama sonradan söylendi ki mezar taşı başka gerekçeyle Çanakkale Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nca kaldırılmış. Her ne olursa olsun yaşananlar yine de hoş şeyler değil. 18 yıldır bu insanların akılları neredeydi.” (Milliyet, 14 Mart 2010)
Hemen hemen her sene, 18 Mart Deniz Zaferi ve Şehitler Günü münasebetiyle yapılan bazı etkinlikler, sanki bir nevi dinsel törene dönüşüyor.
Osmanlı Teşkilâtı Mahsusa’nın başında bulunan Eşref Kuşçubaşı der ki:
